ลอยกระทงในประเทศอื่นในเอเชีย มีที่ไหนบ้าง และต่างจากไทยอย่างไร

เมื่อพูดถึงเทศกาลริมน้ำของเอเชีย คนไทยมักนึกถึงคืนวันเพ็ญเดือนสิบสองก่อนเสมอ แต่ถ้าลองมองออกไปนอกประเทศ จะพบว่าภาพของการจุดไฟ บูชาสายน้ำ และปล่อยสิ่งประดิษฐ์ให้ลอยไปกับแม่น้ำ ไม่ได้มีอยู่แค่ในไทยเท่านั้น นี่จึงเป็นเหตุผลที่หลายคนเริ่มสนใจคำว่า ลอยกระทงต่างประเทศ ว่าแท้จริงแล้วประเทศเพื่อนบ้านหรือชาติเอเชียอื่น ๆ มีพิธีคล้ายกันมากน้อยแค่ไหน

คำตอบคือมีอยู่หลายแห่ง และแต่ละที่ก็สะท้อนรากวัฒนธรรมของตัวเองอย่างน่าสนใจ บางประเทศเน้นการขอขมาน้ำ บางแห่งเป็นการอุทิศให้บรรพบุรุษ ขณะที่บางเมืองใช้แสงไฟบนสายน้ำเป็นสัญลักษณ์ของการส่งความทุกข์หรือเคราะห์ร้ายออกไป ถ้ามองให้ลึก เทศกาลเหล่านี้ไม่ได้เหมือนกันเป๊ะ แต่เชื่อมกันด้วยความคิดเรื่อง น้ำ แสง และความทรงจำร่วมของผู้คน

ทำไมหลายประเทศในเอเชียจึงมีพิธีลอยน้ำคล้ายกัน

เหตุผลสำคัญมาจากภูมิศาสตร์และความเชื่อ เอเชียจำนวนมากเติบโตมากับชุมชนริมน้ำ แม่น้ำไม่ได้เป็นแค่เส้นทางคมนาคมหรือแหล่งอาหาร แต่ยังเป็นศูนย์กลางของพิธีกรรมด้วย เมื่อถึงช่วงเปลี่ยนฤดูกาล หลังฤดูฝน หรือวันสำคัญทางศาสนา ผู้คนจึงมักใช้แสงไฟ ดอกไม้ หรือภาชนะขนาดเล็กเป็นสื่อแทนคำอธิษฐาน

• มิติทางศาสนา บางพื้นที่โยงกับพุทธศาสนา บางพื้นที่โยงกับฮินดูหรือความเชื่อเรื่องวิญญาณบรรพบุรุษ
• มิติทางสังคม เทศกาลริมน้ำเป็นช่วงที่ชุมชนกลับมารวมตัวกันอีกครั้งหลังฤดูกาลเพาะปลูก
• มิติทางสัญลักษณ์ การปล่อยสิ่งของให้ลอยไป มักแทนการปล่อยทุกข์ โชคร้าย หรือการส่งคำระลึกถึงผู้ล่วงลับ

มองแบบนี้แล้ว จะเห็นว่าเทศกาลคล้ายลอยกระทงไม่ได้เป็นเรื่องแปลกเลย ตรงกันข้าม มันคือภาษาวัฒนธรรมร่วมของผู้คนในภูมิภาคเอเชียต่างหาก

ประเทศในเอเชียที่มีเทศกาลคล้ายลอยกระทง

ลาว: บุญไหลเรือไฟ

ลาวเป็นประเทศที่คนไทยรู้สึกใกล้เคียงที่สุด โดยเฉพาะเทศกาล บุญไหลเรือไฟ ในช่วงออกพรรษา ชาวบ้านจะประดับเรือด้วยแสงไฟ เทียน หรือหลอดไฟ แล้วนำไปลอยในแม่น้ำโขง ภาพรวมอาจไม่ใช่กระทงใบเล็กแบบไทย แต่แก่นของงานคล้ายกันมาก คือการบูชาสายน้ำ ทำบุญ และฉลองช่วงเวลาสำคัญทางพุทธศาสนา

กัมพูชา: บ็อนอ็อมตึก และลอยประทีป

กัมพูชามีเทศกาลน้ำที่สำคัญมากคือ Bon Om Touk หรือเทศกาลน้ำ ซึ่งมักจัดอย่างคึกคักในพนมเปญ หนึ่งในองค์ประกอบที่น่าสนใจคือ Loy Pratip การลอยเรือประทีปประดับไฟบนแม่น้ำ พิธีนี้ไม่ได้เน้นกระทงส่วนบุคคลเท่าไทย แต่เน้นความยิ่งใหญ่ของเรือแสงไฟและความเป็นงานหลวงผสมงานชุมชน จึงให้บรรยากาศอลังการกว่าอย่างชัดเจน

ญี่ปุ่น: โทโระนางาชิ

ถ้าถามว่าประเทศไหนให้ความรู้สึกละเมียดที่สุด ญี่ปุ่นน่าจะติดอันดับต้น ๆ Toro Nagashi คือการปล่อยโคมกระดาษลงแม่น้ำหรือทะเล เพื่ออุทิศแด่ดวงวิญญาณของผู้ล่วงลับ มักเชื่อมโยงกับช่วงโอบ้ง ข้อมูลจากองค์การส่งเสริมการท่องเที่ยวญี่ปุ่นหรือ JNTO ก็ชี้ให้เห็นว่าพิธีนี้ยังพบได้ในหลายพื้นที่ของประเทศ จุดต่างสำคัญคือญี่ปุ่นเน้นความสงบ เงียบ และความหมายเชิงรำลึกมากกว่าการเฉลิมฉลอง

ไต้หวัน: เทศกาลโคมน้ำคีหลง

ที่เมืองคีหลงของไต้หวัน มีพิธีปล่อยโคมน้ำในช่วงเทศกาลสารทจีนหรือ Ghost Festival ซึ่งเป็นหนึ่งในภาพจำทางวัฒนธรรมของเมือง หน่วยงานท่องเที่ยวไต้หวันมักยกพิธีนี้เป็นไฮไลต์ เพราะโคมที่ลอยออกสู่ผิวน้ำไม่ได้มีไว้เพื่อความสวยงามอย่างเดียว แต่เกี่ยวข้องกับการส่งสารและการอุทิศแก่ดวงวิญญาณด้วย ถ้ามองในแง่นี้ ไต้หวันจึงใกล้กับไทยตรงการใช้แสงบนผิวน้ำ แต่ต่างกันที่ความเชื่อเรื่องโลกหลังความตายเด่นกว่า

อินเดีย: การลอยประทีปในแม่น้ำคงคา

อินเดียไม่มีเทศกาลที่เรียกว่า “ลอยกระทง” โดยตรง แต่ในหลายเมือง โดยเฉพาะพาราณสี ผู้คนมักลอยประทีปหรือดวงไฟเล็ก ๆ ลงแม่น้ำคงคาในคืนสำคัญอย่าง Dev Deepawali หรือช่วง Kartik Purnima ภาพของแสงนับไม่ถ้วนบนผิวน้ำให้ความรู้สึกคล้ายกับคืนลอยกระทงอย่างมาก เพียงแต่บริบทของอินเดียจะโยงกับการบูชาแม่น้ำศักดิ์สิทธิ์และพิธีกรรมแบบฮินดูอย่างชัดเจน

เหมือนและต่างจากลอยกระทงไทยอย่างไร

ถ้าจะสรุปแบบเห็นภาพเร็ว ๆ เทศกาลเหล่านี้มีทั้งส่วนที่คล้ายและต่างจากไทยอยู่พร้อมกัน และนี่คือจุดที่ทำให้การมองเรื่อง ลอยกระทงต่างประเทศ สนุกกว่าการเทียบว่าใครเหมือนใครที่สุด

• เหมือนกัน คือใช้สายน้ำเป็นพื้นที่ของพิธีกรรม และใช้แสงเป็นสัญลักษณ์ของความหวัง ความเคารพ หรือการส่งต่อความรู้สึกบางอย่าง
• ลาวและกัมพูชา ใกล้ไทยที่สุดในเชิงบรรยากาศ เพราะเป็นงานชุมชนใหญ่และมีรากพุทธศาสนาเด่น
• ญี่ปุ่นและไต้หวัน จะพาไปอีกอารมณ์หนึ่ง คือความสงบ ความทรงจำ และการอุทิศแด่ผู้ล่วงลับ
• อินเดีย เน้นมิติของความศักดิ์สิทธิ์และการบูชาแม่น้ำมากกว่าความโรแมนติกของเทศกาล
• ไทย มีเอกลักษณ์ตรงการทำกระทงรายบุคคลและการผสมทั้งความเชื่อ ประเพณี และสีสันของงานรื่นเริงไว้ในคืนเดียว

น่าสนใจด้วยว่า เมื่อโลกออนไลน์ทำให้ผู้คนเห็นเทศกาลของกันและกันมากขึ้น คำว่า ลอยกระทงต่างประเทศ จึงไม่ได้เป็นแค่คำค้นหา แต่กลายเป็นคำถามใหญ่เรื่องความเชื่อร่วมของเอเชียว่า เหตุใดผู้คนจำนวนมากจึงเลือกฝากความหมายบางอย่างไว้กับสายน้ำ

บทสรุป

ลอยกระทงอาจเป็นภาพจำของไทย แต่พิธีลอยน้ำที่คล้ายกันมีอยู่จริงในหลายประเทศของเอเชีย ทั้งลาว กัมพูชา ญี่ปุ่น ไต้หวัน และอินเดีย ความต่างของแต่ละแห่งทำให้เราเห็นชัดขึ้นว่า เทศกาลไม่ได้มีไว้เพื่อความสวยงามเท่านั้น หากยังเป็นวิธีที่สังคมแต่ละแบบใช้สื่อสารกับธรรมชาติ ศาสนา และความทรงจำของตัวเองด้วย ครั้งต่อไปที่เห็นแสงเทียนลอยบนผิวน้ำ ลองถามต่ออีกนิดว่า สิ่งที่กำลังลอยอยู่นั้นคือคำขอขมา คำอธิษฐาน หรือความคิดถึงกันแน่